خداناباور چیست و چگونە درذهن انسان بوجود میاد؟خداناباور (آتئیست) چیست و چگونه در ذهن انسان به‌وجود می‌آید؟

 

 خدا توهم کتاب ریچارد داگنس 

پندار خدا یا توهم خدا (به انگلیسی: The God Delusion 

#خداناباوری_چیست_و_چگونه_بوجود_می_آید؟

خداناباور چیست و چگونە درذهن انسان بوجود میاد؟خداناباور (آتئیست) چیست و چگونه در ذهن انسان به‌وجود می‌آید؟

خودپرسشی و خودنقادی و ذهنشان مشغول آنچه حق و است و آنچه ناروشن و واثبات وجودش مشکل است میگردند تا به واقعیتهای هستی پی به بردند

 .

خداناباور چیست؟

خداناباوران دارای ذهنیستی سالم هستند و ذهن آنها به دنبال عقل و منطق میگردد و از راه عقلانی دنبال واقعیتهای موجود میگردد.

خداناباور یا آتئیست به کسی گفته می‌شود که باور به وجود خدایانی که مذهبیون ازش نام میبرند  ندارند و یا باور به خدایان مذهبیون  ندارد.

یعنی:

فرد خداناباور معتقد نیست که خدایی وجود دارد.

این به معنی دشمنی با دین نیست؛ فقط به معنی نداشتن باور به خدا است.

واژه «خداناباوری» در حوزهٔ فلسفه و روان‌شناسی زیاد بررسی می‌شود.

خداناباوری چگونه در ذهن انسان به‌وجود می‌آید؟

خداناباوری معمولاً به‌تدریج و بر اثر عوامل مختلف شکل می‌گیرد. چند عامل مهم:

۱ تفکر و پرسشگری ذهنی نقادی و ذهن تکامل یافته که دائم بدنبال آنچه درست است میگردد.  ذهن در جستجوی حقیقت است.

بعضی افراد با پرسیدن سؤال‌های فلسفی به این نتیجه می‌رسند که به خدا باور ندارند.

مثلاً:

چرا جهان به وجود آمده؟

 هرچند اصطلاح "آتئیسم" به معنای خداناباوری یا بی‌خدایی نخستین بار در ادبیات فرانسوی سده ۱۶ میلادی به ثبت رسیده، شواهدی وجود دارد که ریشه این مفهوم را در سومر باستان، مصر باستان، تمدن وِدایی و در کل دوران باستان ردیابی می‌کند. از دوران باستان آثاری بجا مانده که با انتقاد از دیدگاه‌های دینی، موجودیت خدایان را زیر سؤال می‌برد. "آهنگ‌های چنگ‌نواز" که در حوالی سال ۲۱۰۰ پیش از میلاد در پادشاهی میانه مصر سروده شده بود، شاید کهن‌ترین و معروف‌ترین این متن‌ها باشد.

جهان یک شعلی جاودان است که وجود داشته است هیچ خدای این طبیعت را نساخته است بلکه یک شعلی جاودان است خودبخود بوجود آمده شاید زمانی نیز خودبخود به دلایل مختلفی خاموش بشود.

آیا برای وجود خدا دلیل کافی هست؟

نخیر برای وجود خدا هیچ دلیل کافی ای وجود ندارد مذهبیون خدای در ذهن خود ساخته اند دیکتاتور آدمکش و خونخوار که بی باوران ره به قتل محکوم میکند.

این مسیر بیشتر به تفکر منطقی و فلسفی مربوط است.

آیا خدا انسان را خلق کرده  و یا ذهن انسان خدای خیالی را خلق کرده است؟

بلاشک خدا توسط ذهن  انسان در یک مقطع زمانی  خلق شده است پناهگاهی برای ایجاد رحم ظالمی که بر انسانها ستم کرده است.

۲ تجربه‌های شخصی

گاهی تجربه‌های زندگی بر باور فرد اثر می‌گذارد، مثل:

دیدن رنج یا بی‌عدالتی زیاد

ناامیدی از پاسخ‌های دینی

تجربه‌های منفی با افراد یا نهادهای مذهبی

۳ آموزش و محیط اجتماعی

محیطی که فرد در آن رشد می‌کند مهم است:

در بعضی خانواده‌ها یا کشورها، باور دینی کمتر آموزش داده می‌شود.

در برخی جوامع، دیدگاه‌های علمی و غیرمذهبی بیشتر رایج است.

۴ تأثیر علم و دیدگاه علمی

برخی افراد با مطالعهٔ علوم مانند زیست‌شناسی، فیزیک یا کیهان‌شناسی به این نتیجه می‌رسند که برای توضیح جهان نیازی به فرض وجود خدا نمی‌بینند.

نکته مهم

خداناباوری یک بیماری یا اختلال ذهنی نیست.

مثل باور دینی، یک نوع دیدگاه فکری که از یک ذهن ناسالم آسیبدیده  است.

افراد می‌توانند به دلایل مختلف باورمند، بی‌باور یا مردد باشند.

اگر دوست داشته باشی، می‌توانم دربارهٔ این موضوعات هم توضیح بدهم:

تفاوت خداناباور (آتئیست) و لاادری (اگنوستیک) چیست؟

آیا انسان ذاتاً به خدا باور دارد یا نه؟

نخیر کودکی که  تولد میشود نه خدا را میشناسد و نه باوری دارد بلکه این کودک توسط والدین و جامعه و محیط تربیت دینی میشود و خداباوری بر او در حقیقت تحمیل شده است

ذهن سالم درک این را دارد این همه خونریزی و قتلعام انسانها بخاطر مذهب بدان این مذهبیون میفهمند این دین دروغ است برای بقای این خرافات میجنگند و انسانها را سلاخی میکنندو شکنجه میکنند و زیر نام محاربه با خدای خیالی انسانها را دار میزنند. .

دیدگاه‌های روان‌شناسی دربارهٔ باور به خدا چگونه است.

دیدگاه روانشناسی در باره مذهب  این است که مذاهب اغلب با شتسشوی مغزی به خورد کودکان داده میشود مذاهب هرگز این اجازه را نداده اند که انسان اختیاری انتخابی عمل کرد بلکه با زور و ترس و ایجاد رعب و ترس تهدید این باور را به مردم ملتها تحمیل نموده اند زیر نام مقدسات و هیچ حق نقد این دین را ندارد چون کلام خداست از این راه این باور را بر مردم تحمیل کرده اندو کودکانی که دچاره شستشوی مغزی میشوند بر اساس این تفکر رشد میکنند و تفکری دیگر بهتر از این را نمیبینند چون مغز آنها در زمان طفولیت شستشو داده شده است.

ذهن انسان و تشخیص درست و نا درست..

چگونگی تشخیص درست و نادرست.چگونگی تشخیص درست و نادرست (حق و باطل یا صحیح و غلط) مهارتی است که با فکر کردن و بررسی دقیق به دست می‌آید. چند روش مهم برای تشخیص درست از نادرست:

۱ استفاده از عقل و منطق

ببین آیا موضوع منطقی است یا نه.

آیا دلیل و مدرک دارد یا فقط حرف بدون دلیل است؟

اگر چیزی با عقل سازگار نباشد، احتمال نادرست بودنش زیاد است.

۲ بررسی مدرک و شواهد

آیا برای ادعا سند، تحقیق یا شاهد معتبر وجود دارد؟

از منابع معتبر مثل کتاب‌ها، پژوهش‌ها یا متخصصان استفاده کن.

فقط به شایعه یا حرف مردم اعتماد نکن.

۳ مقایسه با واقعیت و تجربه

آیا این موضوع در عمل یا تجربه ثابت شده است؟

آیا دیگران هم همین نتیجه را گرفته‌اند؟

۴ توجه به نتیجه و پیامد

معمولاً کار درست نتیجهٔ مفید و عادلانه دارد.

کار نادرست اغلب باعث ضرر، ظلم یا فریب می‌شود.

۵ پرسیدن از افراد آگاه

اگر شک داشتی، از افراد متخصص یا با تجربه بپرس.

مثلاً در مسائل علمی از معلم یا متخصص، در مسائل حقوقی از وکیل.

۶ پرهیز از تعصب و احساسات شدید

گاهی احساسات قوی (خشم، ترس، علاقه زیاد) باعث می‌شود چیزی را بدون فکر درست بدانیم.

سعی کن آرام و بی‌طرف فکر کنی. مذهبیون  بخشی از این رفتارهای خشم و کینه هستند.

اگر دوست داشته باشی، می‌توانم مثال هم بزنم، مثلاً:

تشخیص درست و نادرست در خبرها 📰

یا در رفتار انسان‌ها 🤝

رفتار هر فرد به محیط  زندگی و تربیتی اوست چون از نظر دینی کسانی که بی باور هستند حق زیستن را ندارند. اگر فرد در دنیای آزاد بر سر برده باشد بلاشک رفتارش بر حسب محیط تاثیرگذار است بر  رفتارفرد.

یا در باورهای دینی و اخلاقی 🧭

بگو در کدام زمینه می‌خواهی بیشتر بدانی تا دقیق‌تر توضیح بدهم.

باورهای دینی بیشتر یک جنبه ی ناردست خرافاتی مثل خواب دیدن است تا واقعیت. دین و اخلاق دو موضوع از هم جدا هستند در دین چیزی بنام اخلاق وجود ندارد. آنچه مذهبیون در باره اخلاق میگویند نادرست  دین بزرگترین دشمن اخلاق است.

ذهن نقادی

«ذهن نقاد» یا تفکر نقادانه به توانایی بررسی، تحلیل و ارزیابی اطلاعات به‌صورت منطقی و آگاهانه گفته می‌شود؛ یعنی اینکه هر چیزی را بدون فکر نپذیری و بتوانی درباره‌اش سؤال کنی، شواهد را بسنجی و به نتیجه‌ای معقول برسی.

به زبان ساده، داشتن ذهن نقاد یعنی:

پرسیدن «چرا؟» و «چطور؟»

شک کردنِ سازنده (نه بدبینی افراطی)

بررسی منابع و شواهد

تفکیک واقعیت از نظر یا احساس

توانایی تغییر نظر وقتی شواهد جدید می‌آید

مثلاً اگر خبری می‌بینی، ذهن نقاد به تو می‌گوید:

آیا منبع معتبر است؟ آیا شواهد کافی دارد؟ آیا ممکن است این خبر جهت‌دار باشد؟

این مهارت در حوزه‌هایی مثل فلسفه، روان‌شناسی و حتی زندگی روزمره خیلی مهم است، چون کمک می‌کند تصمیم‌های بهتر بگیری و کمتر تحت تأثیر اطلاعات غلط قرار بگیری.

اگر بخواهی، می‌توانم تمرین‌های ساده‌ای هم برای تقویت ذهن نقاد بهت بدهم.

داشتن ذهن نقاد (Critical Thinking) به معنای عیب‌جویی یا مخالفت با دیگران نیست؛ بلکه مهارتی است که به ما کمک می‌کند اطلاعات را به‌طور عینی تحلیل کرده و پیش از پذیرفتن هر ادعایی، درباره درستی و منطق آن سوال بپرسیم. طبق تعاریف معتبر در دانشنامه ویکی‌پدیا، این فرآیند شامل تحلیل حقایق، شواهد و استدلال‌ها برای رسیدن به یک نتیجه‌گیری منطقی است. در ادامه، ابعاد اصلی این مهارت را بررسی می‌کنیم:

تحلیل و ارزیابی عمیق: به جای پذیرش کورکورانه اطلاعات، یک ذهن نقاد به دنبال منبع، استدلال و شواهد پشت هر حرفی می‌گردد. وب‌سایت متمم تاکید می‌کند که این نوع تفکر به ما کمک می‌کند تا بدانیم دانسته‌هایمان تا چه حد قابل‌اتکا هستند.

شناسایی سوگیری‌ها و مغالطه‌ها: ذهن نقاد تلاش می‌کند فرآیند فکر کردن را از خطاهای ذهنی و شناختی پاک کند تا خروجی آن قابل‌اطمینان باشد. برای یادگیری بیشتر در این زمینه، می‌توانید از منابعی مثل فرادرس استفاده کنید که اهمیت شناسایی اخبار دروغین را توضیح می‌دهد.

حل مسئله و تصمیم‌گیری: این مهارت به شما امکان می‌دهد موقعیت‌ها را به درستی تحلیل کرده و راه‌حل‌های مناسبی برای آن‌ها پیدا کنید. طبق توضیحات کاربوم، تفکر انتقادی یکی از کلیدی‌ترین ابزارها برای مدیریت ذهن در زندگی حرفه‌ای است.

karboom.io

چگونه ذهن نقاد را تقویت کنیم؟

برای پرورش این مهارت، می‌توانید گام‌های زیر را بردارید:

پرسیدن سوالات بنیادی: همیشه بپرسید «چرا؟»، «چطور؟» و «منبع این حرف کجاست؟».

بررسی دیدگاه‌های مختلف: خود را به یک زاویه دید محدود نکنید و نظرات مخالف را هم با دقت بشنوید.

آموزش مستمر: استفاده از دوره‌های آموزشی مانند دوره تفکر نقاد در بیشتر از یک می‌تواند در شروع این مسیر بسیار کمک‌کننده باشد.

اگر نسان مایل باشد اد بگیرد میتواند.

آیا مایلید درباره تکنیک‌های شناسایی مغالطه‌ها در گفتگوهای روزمره بیشتر بدانید.

آمادگی انسا برای یاد گیری مهم است همه ذهنها توان آموختن را ندارد یکی اسیر مذهبی دیگری اسیر جهل دورن زیر وطنپرستی و نژادپرستی.

ذهن سالم و اندیشیدن

ذهن سالم و اندیشیدن» به این معناست که کیفیت فکر کردن ما تا حد زیادی به وضعیت ذهنی و روانی‌مان بستگی دارد. وقتی ذهن سالم باشد، اندیشه‌ها روشن‌تر، منطقی‌تر و سازنده‌تر می‌شوند.

ذهن سالم معمولاً این ویژگی‌ها را دارد:

• آرامش نسبی و کنترل استرس
• توانایی تمرکز
• انعطاف‌پذیری در دیدن مسائل از زاویه‌های مختلف
• دوری از افکار منفیِ مداوم و مخرب

در مقابل، وقتی ذهن درگیر اضطراب، خستگی یا آشفتگی باشد، فکر کردن هم دچار مشکل می‌شود؛ تصمیم‌ها عجولانه یا احساسی می‌شوند و دید ما محدودتر می‌شود.

برای تقویت «ذهن سالم» و در نتیجه «اندیشیدن بهتر» می‌توان:

• خواب کافی و منظم داشت
• فعالیت بدنی انجام داد
• مطالعه و یادگیری را ادامه داد
• مدتی در سکوت یا تمرکز (مثل مدیتیشن) گذراند
• با افراد مثبت و سازنده ارتباط داشت

در واقع، اندیشیدن درست فقط یک مهارت ذهنی نیست، بلکه نتیجه‌ی مراقبت از کل وضعیت روانی و سبک زندگی ماست.

 ..

با قلم ساموئیل کرماشانی 

 ۲۰۲۶.۰۴.۲۴

#Ateîzm çi ye û çawa ji dinyayê tê?

Ateîst çi ye û çawa di hişê mirovan de derdikeve holê? Ateîst çi ye û çawa di hişê mirovan de derdikeve holê?

Pirsyar û rexnekirina xwe, û hişê wan bi tiştên rast û nezelal û dijwar îspatkirinê mijûl e, da ku rastiyên hebûnê bibînin.

Ateîst çi ye?
Her çend têgeha "ateîzm" wekî têgehek ku tê wateya ateîzm an bêxwedatiyê cara yekem di wêjeya fransî ya sedsala 16-an de hatibe tomar kirin jî, delîl hene ku têgehê vedigerînin Sumera kevnar, Misra kevnar, şaristaniya Vedî û tevahiya antîk. Berhemên ji antîk hene ku rexne li nerînên olî digirin û hebûna xwedayan dixin gumanê. "Stranên Harpîst", ku li dora sala 2100 BZ li Padîşahiya Navîn a Misrê hatiye çêkirin, dibe ku ji van nivîsan ya herî kevin û navdar be.
Ateîst xwedî zihniyetek saxlem in û hişê wan li aqil û mantiqê digere û bi rêbazên maqûl li rastiyên heyî digere.

Ateîst an ateîst kesek e ku baweriya xwe bi hebûna xwedayên ku mirovên olî jê re dibêjin nayne an jî baweriya xwe bi xwedayên mirovên olî nayne.

Ango:

Ateîst bawer nake ku xwedayek heye.

Ev nayê wateya dijminatiya olê; ew tenê tê wateya nebaweriya bi Xwedê.

Peyva "ateîzm" di warên felsefe û psîkolojiyê de bi berfirehî tê lêkolîn kirin.

Ateîzm çawa di hişê mirovan de derdikeve holê?

Ateîzm bi gelemperî hêdî hêdî û ji ber gelek faktoran pêş dikeve. Hin faktorên girîng:

1. Raman û pirsyarên rexnegir, û hişek pêşketî ku bi berdewamî li tiştê rast digere. Hiş li rastiyê digere.

Hin kes bi pirsên felsefî digihîjin wê encamê ku ew baweriya xwe bi Xwedê naynin.

Bo nimûne:

Çima cîhan çêbû?

Cîhan agirê herheyî ye ku hebûye. Tu xwedayê ev xweza neafirandiye, lê ew agirê herheyî ye ku bi awayekî xweber çêbûye. Dibe ku di demekê de ji ber gelek sedeman bi awayekî xweber vemire.

Ma delîlên têr ji bo hebûna Xwedê hene?

Na, delîlên têr ji bo hebûna Xwedê tune ne. Mirovên olî di hişê xwe de xwedayekî afirandine, dîktatorekî kujer û xwînxwar ku bêbaweran mehkûmî mirinê dike.

Ev rê bêtir bi ramana mantiqî û felsefî ve girêdayî ye.

Ma Xwedê mirov afirand an hişê mirovan xwedayekî xeyalî afirand?

Bê guman Xwedê di demekê de ji hêla hişê mirovan ve hatiye afirandin, penagehek ji bo afirandina dilovaniyê ji bo zordar ku mirovan bindest kiriye.

2 Ezmûnên kesane

Carinan ezmûnên jiyanê bandorê li baweriya mirovekî dikin, wek mînak:

Dîtina gelek êş an neheqiyê

Nerazîbûna ji bersivên olî

Ezmûnên neyînî bi mirov an saziyên olî re

3 Perwerde û jîngeha civakî

Jîngeha ku mirov tê de mezin dibe girîng e:

Li hin malbat an welatan, baweriya olî kêmtir tê hînkirin.

Li hin civakan, nêrînên zanistî û ne-olî pirtir in.

4 Bandora zanistê û perspektîfa zanistî

Hin kes, bi xwendina zanistên wekî biyolojî, fîzîk, an kozmolojî, digihîjin wê encamê ku ew hewce nabînin ku hebûna Xwedê ji bo ravekirina cîhanê texmîn bikin.

Xalek girîng

 Ateîzm ne nexweşiyeke derûnî an nexweşiyeke derûnî ye.
Mîna baweriya olî, ew cureyekî perspektîfa rewşenbîrî ye ku ji aliyê hişek nexweş ve tê zirardarkirin.
Mirov dikarin ji ber sedemên cûrbecûr bawermend, bêbawer, an gumanbar bin.
Heke hûn bixwazin, ez dikarim van mijaran jî rave bikim:
Cudahiya di navbera ateîst û agnostîk de çi ye?
Gelo mirov bi xwezayî baweriya xwe bi Xwedê tîne an na?
Na, zarokek ku ji dayik dibe Xwedê nas nake an jî baweriyek wî/wê tune ye, lê belê ev zarok ji hêla dê û bav, civak û jîngeha xwe ve bi awayekî olî tê mezin kirin, û baweriya bi Xwedê bi rastî li ser wî tê ferz kirin.
Nêrînên psîkolojiyê li ser baweriya bi Xwedê çi ne?
Nêrîna psîkolojîk a olê ew e ku ol pir caran mejiyê zarokan tê şuştin. Ol qet nehiştine ku mirov bi dilxwazî ​​​​bimeşin. Berevajî vê, wan ev bawerî bi zorê, tirs û çavtirsandinê li ser mirovên hemî neteweyan ferz kiriye. Mafê wan tune ku vê olê rexne bikin ji ber ku ew peyva Xwedê ye. Bi vî rengî, wan ev bawerî li ser mirovan ferz kiriye. Zarokên ku mêjiyê wan tê şuştin li ser bingeha vê ramanê mezin dibin û ramanek çêtir nabînin ji ber ku mêjiyê wan ji zarokatiyê ve hatiye şuştin.

Hişê mirovan û cudakirina di navbera rast û xelet de.

Çawa rast û xelet ji hev cuda bikin. Çawa rast û xelet (rast û xelet an rast û xelet) ji hev cuda bikin, jêhatîyek e ku bi raman û lêkolînek baldar tê bidestxistin. Hin rêbazên girîng ji bo cudakirina rast û xelet:

1 Bikaranîna aqil û mantiqê
Binêrin ka mesele mantiqî ye an na.
Gelo delîlên wê hene an tenê daxuyaniyek bê sedem e?

Ger tiştek bi aqil re ne lihevhatî be, îhtîmalek mezin heye ku xelet be.

2. Delîlan lêkolîn bikin
Ma delîl, lêkolîn, an şahidên pêbawer hene ku îdiaya we piştgirî bikin?
Çavkaniyên pêbawer ên wekî pirtûk, lêkolîn, an pisporan bikar bînin.
Tenê xwe nespêrin gotin an gotinên mirovan.

3. Bi rastî û ezmûnê re bidin ber hev
Ma ev di pratîkê an ezmûnê de hatiye îspat kirin?
Ma yên din jî gihîştine heman encamê?

4. Encamê bifikirin
Bi gelemperî, kirina tiştê rast encamek sûdmend û dadperwer heye.
Kirina nerast pir caran dibe sedema zirarê, neheqî, an xapandinê.

5. Ji kesên zana bipirsin
Ger di gumanê de bin, ji pispor an kesên xwedî ezmûn bipirsin.
Bo nimûne, di mijarên zanistî de, ji mamoste an pisporek bipirsin, di mijarên hiqûqî de ji parêzerek bipirsin.
6. Ji pêşdarazî û hestên bihêz dûr bisekinin
Carinan hestên bihêz (hêrs, tirs, eleqeyek mezin) dibin sedema ku em bêyî ku bifikirin bawer bikin ku tiştek rast e.
Hewl bidin ku bi aramî û objektîf bifikirin. Kesên olî beşek ji vê tevgera hêrs û kîn in.
Ger hûn bixwazin, ez dikarim mînakek bidim, bo nimûne:
Cudakirina rast û xelet di nûçeyan de 📰
An jî di tevgera mirovan de 🤝
Reftara her kesî ji hêla jîngeha jiyanê û perwerdehiya wan ve bandor dibe, ji ber ku ji perspektîfek olî ve, yên ku bêbawer in mafê jiyanê nînin. Ger kesek di cîhanek azad de jiyaye, bê guman tevgera wan ji hêla jîngeha wan ve bandor dibe.
An jî di baweriyên olî û exlaqî de 🧭
Ji min re bêje hûn dixwazin bêtir li ser kîjan qadê bizanibin da ku ez bikaribim wê bi zelaltir rave bikim.
Baweriyên olî ji rastiyê bêtir aliyekî xurafeyî ne mîna xewnê. Ol û exlaq du mijarên cuda ne. Di olê de tiştek wekî exlaq tune. Tiştê ku mirovên olî li ser exlaqê dibêjin xelet e. Ol dijminê herî mezin ê exlaqê ye.
Hişê Rexnegir
"Hişê rexnegir" an jî ramana rexnegir behsa şiyana lêkolîn, analîzkirin û nirxandina agahdariyê bi awayekî mantiqî û hişmendî dike; ango, bêyî ku bifikirin her tiştî qebûl nekin û bikaribin wê bipirsin, delîlan binirxînin û bigihîjin encamek maqûl.
Bi kurtasî, xwedîbûna hişek rexnegir tê vê wateyê:
Pirsîna "Çima?" û "Çawa?"
Gumanbariya avaker (ne gumanbariya tund)
Lêkolîna çavkanî û delîlan
Cudakirina rastiyê ji raman an hestê

 Şîyana guhertina fikra we dema ku delîlên nû tên
Bo nimûne, heke hûn nûçeyek bibînin, hişê we yê rexnegir ji we re dibêje:
Gelo çavkanî pêbawer e? Gelo delîlên têr hene? Gelo ev nûçe dikare alîgir be?
Ev jêhatî di warên wekî felsefe, psîkolojî û heta jiyana rojane de pir girîng e, ji ber ku ew ji we re dibe alîkar ku hûn biryarên çêtir bidin û kêmtir ji dezenformasyonê bandor bibin.
Heke hûn bixwazin, ez dikarim rahênanên hêsan jî bidim we da ku hişê we yê rexnegir xurt bikin.
Ramanîna rexnegir nayê wateya dîtina xeletiyan an jî nelihevkirina bi yên din re; ew jêhatîyek e ku ji me re dibe alîkar ku em agahdariyê bi awayekî objektîf analîz bikin û berî ku her îdîayek qebûl bikin, rastbûn û mantiqa wê bipirsin. Li gorî pênaseya otorîter a di Wîkîpediya de, ev pêvajo analîzkirina rastiyan, delîlan û argumanan vedihewîne da ku bigihîje encamek mantiqî. Li jêr, em ê pîvanên sereke yên vê jêhatîbûnê lêkolîn bikin:
Analîz û nirxandina kûr: Li şûna qebûlkirina kor a agahdariyê, hişê rexnegir li çavkanî, sedem û delîlên li pişt her daxuyaniyê digere. Malpera temamker tekez dike ku ev celeb raman ji me re dibe alîkar ku em bizanin ka zanîna me çiqas pêbawer e.
Nasîna alîgirî û xeletiyan: Hişê rexnegir hewl dide ku pêvajoya ramanê ji xeletiyên derûnî û nasnameyî paqij bike da ku derana wê pêbawer be. Ji bo ku hûn di vî warî de bêtir fêr bibin, hûn dikarin çavkaniyên wekî Faraders bikar bînin, ku girîngiya naskirina nûçeyên sexte rave dike.
Çareserkirina pirsgirêkan û biryardan: Ev jêhatî dihêle hûn rewşan bi rêkûpêk analîz bikin û çareseriyên guncaw ji wan re bibînin. Li gorî Karboom, ramana rexnegir yek ji amûrên herî girîng e ji bo birêvebirina hiş di jiyana pîşeyî de.

karboom.io
Meriv çawa hişê rexnegir xurt dike?
Ji bo pêşxistina vê jêhatîbûnê, hûn dikarin gavên jêrîn bavêjin:
Pirsên bingehîn bipirsin: Her gav bipirsin "Çima?", "Çawa?" û "Ev ji ku hat?"
Perspektîfên cûda bigerin: Xwe bi yek nêrînê ve sînordar nekin û bi baldarî guh bidin nêrînên dijber.
Perwerdehiya berdewam: Girtina qursên wekî qursek ramana rexnegir di bêtirî yekê de dikare di destpêkirina vê rêyê de pir alîkar be.
Ger kesek amade be ku fêr bibe, ew dikare.
Ma hûn dixwazin di derbarê teknîkên ji bo naskirina xeletiyan di axaftinên rojane de bêtir fêr bibin?
Amadebûna mirovekî ji bo fêrbûnê girîng e. Ne hemû hiş xwedî şiyana fêrbûnê ne. Yek dîlê olê ye, yek jî dîlê nezanînê ye, di bin nîrê neteweperestî û nijadperestiyê de ye.
Hiş û ramanek saxlem
Hiş û ramanek saxlem tê vê wateyê ku kalîteya ramana me bi giranî bi rewşa me ya derûnî û psîkolojîk ve girêdayî ye. Dema ku hiş saxlem be, raman zelaltir, mantiqîtir û avakertir dibin.
Hişek saxlem bi gelemperî xwedî van taybetmendiyan e:
• Aramiya nisbî û kontrolkirina stresê
• Şîyana balkişandinê
• Nermbûn di dîtina tiştan ji goşeyên cûda de
• Dûrketina ji ramanên neyînî yên domdar û wêranker
Ji aliyekî din ve, dema ku hiş di nav fikar, westandin an tevliheviyê de ye, fikirîn dijwar dibe; biryar bi lez û bez an hestyarî dibin, û dîtina me sînordartir dibe. Ji bo xurtkirina "hişek saxlem" û di encamê de "baştir bifikirin", hûn dikarin:
• Xewa têr û birêkûpêk bistînin
• Çalakiya laşî bikin
• Xwendin û fêrbûnê bidomînin
• Demek di bêdengiyê an jî balkişandinê de derbas bikin (wek mînak meditasyon)
• Bi mirovên erênî û avaker re têkilî daynin
Bi rastî, rast fikirîn ne tenê jêhatîbûnek derûnî ye, lê encama lênêrîna tevahiya rewşa derûnî û şêwaza jiyana me ye.
..
Nivîskar: Samuel Kermashani 2026.04.24

#بێباوەڕی_چییە و چۆن لە دونیاوە دێت؟

مولحید چییە و چۆن لە مێشکی مرۆڤدا دێتە ئاراوە؟ مولحید چییە و چۆن لە مێشکی مرۆڤدا دێتە ئاراوە؟

خۆ پرسیارکردن و خۆڕەخنەگرتن، و مێشکیان سەرقاڵی ئەوەی کە ڕاستە و ئەوەی ناڕوونە و سەلماندنی قورسە، بۆ ئەوەی بتوانن واقیعەکانی بوون بزانن

مولحید چییە؟

هەرچەندە دەستەواژەی "ئیلحاد" وەک زاراوەیەک بە واتای بێباوەڕی یان بێ خودایی بۆ یەکەمجار لە ئەدەبیاتی سەدەی ١٦ی فەرەنسیدا تۆمارکراوە، بەڵام بەڵگە هەیە کە ئەو چەمکە دەگەڕێنێتەوە بۆ سۆمەری کۆن و میسری کۆن و شارستانیەتی ڤێدی و بە درێژایی دێرین. بەرهەمگەلێک لە کۆنەوە هەن کە ڕەخنە لە بۆچوونە ئایینییەکان دەگرن و بوونی خوداوەندەکان دەخەنە ژێر پرسیارەوە. "گۆرانی هارپژەن" کە لە دەوروبەری ساڵی ٢١٠٠ پێش زایین لە شانشینی ناوەڕاستی میسر ئاوازی بۆ دانراوە، ڕەنگە کۆنترین و بەناوبانگترینی ئەم دەقانە بێت.

مولحیدەکان خاوەنی عەقڵیەتێکی تەندروستن و عەقڵیان بە دوای عەقڵ و لۆژیکدا دەگەڕێن و لە ڕێگەی ئامرازە عەقڵانیەکانەوە بەدوای واقیعە هەبووەکاندا دەگەڕێن.

مولحید یان مولحید کەسێکە کە باوەڕی بە بوونی ئەو خوداوەندانە نییە کە خەڵکی ئایینی پێیان دەڵێن یان باوەڕی بە خوداوەندی مرۆڤە دیندارەکان نییە.

ئەمە برتیە لە:

مولحید باوەڕی بەوە نییە کە خودایەک هەیە.

ئەمەش بە مانای دوژمنایەتی دین نییە؛ تەنها مانای باوەڕنەکردنە بە خودا.

زاراوەی "ئیلحید" لە بوارەکانی فەلسەفە و دەروونناسیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.

چۆن بێباوەڕی لە مێشکی مرۆڤدا سەرهەڵدەدات؟

بەزۆری بێدینی وردە وردە و بەهۆی هۆکاری جۆراوجۆرەوە گەشە دەکات. چەند هۆکارێکی گرنگ: ١.

1- بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و پرسیارکردن، و عەقڵێکی گەشەسەندوو کە بەردەوام بەدوای ئەوەیدا دەگەڕێت کە ڕاستە. عەقڵ بەدوای حەقیقەتدا دەگەڕێت.

هەندێک کەس بە پرسیاری فەلسەفی دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە باوەڕیان بە خودا نییە.

بۆ نموونە:

بۆچی جیهان هاتە ئاراوە؟

جیهان بڵێسەی ئەبەدییە کە هەبووە. هیچ خودایەک ئەم سروشتەی دروست نەکردووە، بەڵکو بڵێسەیەکی ئەبەدییە کە لەخۆوە هاتۆتە ئاراوە. ڕەنگە لە شوێنێکدا بە هۆکاری جۆراوجۆر لەخۆوە بچێتە دەرەوە.

ئایا بەڵگەی پێویست هەیە بۆ بوونی خودا؟

نەخێر، هیچ بەڵگەیەکی تەواو نییە بۆ بوونی خودا. مرۆڤە دیندارەکان لە مێشکیاندا خودایەکیان دروست کردووە، دیکتاتۆرێکی مرۆڤکوژ و خوێنڕێژ کە بێباوەڕان بە مەرگ مەحکوم دەکات.

ئەم ڕێبازە زیاتر پەیوەندی بە بیرکردنەوەی لۆژیکی و فەلسەفیەوە هەیە.

ئایا خودا مرۆڤی دروست کردووە یان عەقڵی مرۆڤ خودایەکی خەیاڵی دروست کردووە؟

بێ گومان خودا لە کاتێکدا لە لایەن عەقڵی مرۆڤەوە دروست بووە، پەناگەیەک بۆ دروستکردنی ڕەحم بۆ ئەو ستەمکارەی کە مرۆڤی چەوساندەوە.

2 ئەزموونی کەسی

هەندێک جار ئەزموونەکانی ژیان کاریگەری لەسەر بیروباوەڕی مرۆڤ دەبێت، وەک:

بینینی ئازاری زۆر یان نادادپەروەری

نائومێدی لە وەڵامە ئاینییەکان

ئەزموونی نەرێنی لەگەڵ کەسانی ئایینی یان دامەزراوەکان

3 پەروەردە و ژینگەی کۆمەڵایەتی

ئەو ژینگەیەی مرۆڤ تێیدا گەورە دەبێت گرنگە:

لە هەندێک خێزان یان وڵاتدا باوەڕی ئایینی کەمتر فێردەکرێن.

لە هەندێک کۆمەڵگادا تێڕوانینی زانستی و نائاینی زیاترە.

4 کاریگەری زانست و ڕوانگەی زانستی

هەندێک کەس بە خوێندنەوەی زانستەکانی وەک بایۆلۆجی، فیزیا، یان گەردوونناسی، دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە پێویستی گریمانەکردنی بوونی خودا بۆ ڕوونکردنەوەی جیهان نابینن.

خاڵێکی گرنگ

ئیلحاد نەخۆشییەکی دەروونی و تێکچوون نییە.
وەک بیروباوەڕی ئایینی جۆرێکە لە ڕوانگەی فیکری کە بەهۆی عەقڵێکی ناتەندروستەوە زیانی پێدەگات.
مرۆڤەکان دەتوانن بە هۆکاری جۆراوجۆر باوەڕدار بن، بێباوەڕ بن، یان گوماناوی بن.
ئەگەر حەزتان لێیە دەتوانم ئەم بابەتانەش ڕوون بکەمەوە:
جیاوازی نێوان مولحید و ئەگنۆستیک چییە؟
ئایا مرۆڤ لە بنەڕەتدا باوەڕی بە خودا هەیە یان نا؟
نەخێر، منداڵێک کە لەدایک دەبێت خودا ناناسێت یان هیچ باوەڕێکی هەبێت، بەڵکو زیاتر ئەم منداڵە لەلایەن دایک و باوک و کۆمەڵگا و دەوروبەرەکەیەوە بە شێوەیەکی ئایینی پەروەردە دەکرێت و لە ڕاستیدا باوەڕ بە خودا بەسەریدا دەسەپێنرێت.
بۆچوونەکانی دەروونناسی لەسەر باوەڕبوون بە خودا چین؟
تێڕوانینی دەروونی بۆ ئایین ئەوەیە کە زۆرجار ئایینەکان مێشکیان دەشۆردرێت و دەبنە منداڵ. ئاینەکان هەرگیز ڕێگەیان نەداوە مرۆڤ بە ئارەزووی خۆی مامەڵە بکات. بەڵکوو بە زۆر و ترس و تۆقاندن ئەم باوەڕەیان بەسەر خەڵکی هەموو گەلاندا سەپاندووە. ئەوان مافی ئەوەیان نییە ڕەخنە لەم ئایینە بگرن چونکە قسەی خودایە. بەم شێوەیە ئەم باوەڕەیان بەسەر خەڵکدا سەپاندووە. ئەو منداڵانەی مێشکیان دەشۆردرێت لەسەر بنەمای ئەم بیرکردنەوە گەورە دەبن و هیچ بیرکردنەوەیەکی باشتر نابینن چونکە مێشکیان لە منداڵییەوە مێشکیان شۆراوە.
عەقڵی مرۆڤ و جیاکردنەوەی ڕاست و هەڵە.
چۆنیەتی جیاکردنەوەی ڕاست و هەڵە. چۆنیەتی جیاکردنەوەی ڕاست و هەڵە (ڕاست و هەڵە یان ڕاست و نادروست) کارامەیییەکە کە لە ڕێگەی بیرکردنەوە و پشکنینی وردەوە بەدەست دەهێنرێت. چەند شێوازێکی گرنگ بۆ جیاکردنەوەی ڕاست لە هەڵە:
1 بەکارهێنانی عەقڵ و لۆژیک
بزانە بابەتەکە لۆژیکییە یان نا.
ئایا بەڵگەی هەیە یان تەنها لێدوانێکی بێ هۆکارە؟
ئەگەر شتێک لەگەڵ عەقڵدا نەگونجێت، ئەگەری زۆرە کە هەڵە بێت.
2. پشکنینی بەڵگەکان
ئایا بەڵگە، لێکۆڵینەوە، یان شایەتحاڵی باوەڕپێکراو هەیە کە پشتگیری لە ئیدیعای تۆ بکات؟
سەرچاوەی باوەڕپێکراو وەک کتێب، لێکۆڵینەوە، یان پسپۆڕان بەکاربهێنە.
تەنها پشت بە بیستراو یان قسەی خەڵک مەبەستە.
3. بەراوردکردن لەگەڵ واقیع و ئەزموون
ئایا ئەمە بە کردەوە یان بە ئەزموون سەلمێنراوە؟
ئایا ئەوانی تریش گەیشتوونەتە هەمان ئەنجام؟
4. دەرئەنجامەکەی لەبەرچاو بگرە
بەگشتی ئەنجامدانی کارێکی دروست دەرئەنجامێکی سودبەخش و دادپەروەرانەی هەیە.
زۆرجار ئەنجامدانی نادروست دەبێتە هۆی زیان، نادادپەروەری، یان فریودان.
5. پرسیار لە کەسانی زانا بکە
ئەگەر گومانت هەبوو، پرسیار لە کەسانی پسپۆڕ یان خاوەن ئەزموون بکە.
بۆ نمونە لە بابەتی زانستیدا پرسیار لە مامۆستا یان پسپۆڕ بکە، لە بابەتە یاساییەکان پرسیار لە پارێزەر بکە.
٦- دوورکەوتنەوە لە پێشوەختە و هەست و سۆزی بەهێز
هەندێک جار هەست و سۆزی بەهێز (توڕەیی، ترس، بەرژەوەندی گەورە) دەبێتە هۆی ئەوەی باوەڕمان بەوە هەبێت کە شتێک ڕاستە بەبێ بیرکردنەوە.
هەوڵبدە بە ئارامی و بابەتیانە بیربکەیتەوە. مرۆڤە ئایینییەکان بەشێکن لەم ڕەفتارە توڕەیی و ناڕەزاییە.
ئەگەر حەزت لێیە دەتوانم نموونەیەک بهێنمەوە، بۆ نموونە:
جیاکردنەوەی ڕاست و هەڵە لە هەواڵەکاندا 📰
یان لە ڕەفتاری مرۆڤدا 🤝
هه ڵسوکه وتی هه ڕ که سێک له ژێر کاریگه ڕی ژینگه ی ژیان و په ڕوه ڕده که یدا ده بێت، چونکه له ڕوانگه ی ئایینییه وه ئه وانه ی بێباوه ن مافی ژیانیان نییه . ئەگەر مرۆڤ لە جیهانێکی ئازاددا ژیاوە، بێ گومان ڕەفتارەکانی لە ژێر کاریگەری دەوروبەرەکەیدایە.
یان لە بیروباوەڕی ئایینی و ئەخلاقی 🧭
پێم بڵێ دەتەوێت زیاتر دەربارەی کام بوار بزانیت تا بتوانم بە وردی ڕوونی بکەمەوە.
بیروباوەڕی ئایینی زیاتر لایەنێکی خورافاتە وەک خەون بینین نەک واقیع. ئایین و ئەخلاق دوو بابەتی جیاوازن. لە ئاییندا شتێک نییە بە ناوی ئەخلاق. ئەوەی ئاینیەکان لەسەر ئەخلاق دەیڵێن هەڵەیە. ئایین گەورەترین دوژمنی ئەخلاقە.
عەقڵی ڕەخنەگرانە
"عەقڵی ڕەخنەیی" یان بیرکردنەوەی ڕەخنەیی ئاماژەیە بۆ توانای پشکنین و شیکردنەوە و هەڵسەنگاندنی زانیاری بە شێوەیەکی لۆژیکی و هۆشیارانە؛ واتە قبوڵنەکردنی هەموو شتێک بەبێ بیرکردنەوە و توانای پرسیارکردن و سەنگکردنی بەڵگەکان و گەیشتن بە ئەنجامێکی مەعقول.
بە سادەیی، هەبوونی عەقڵی ڕەخنەگر بە واتای:
پرسیارکردن “بۆچی؟” و “چۆن؟”
گومانێکی بنیاتنەر (نەک گومانێکی زۆر)
پشکنینی سەرچاوە و بەڵگەکان
جیاکردنەوەی ڕاستی لە بۆچوون یان هەست

مولحید چییە و چۆن لە مێشکی مرۆڤدا سەرهەڵدەدات؟ مولحید چییە و چۆن لە مێشکی مرۆڤدا سەرهەڵدەدات؟
خۆ پرسیارکردن و خۆڕەخنەگرتن، و مێشکیان سەرقاڵی ئەوەی کە ڕاستە و ئەوەی ناڕوونە و سەلماندنی قورسە، بۆ ئەوەی بتوانن واقیعەکانی بوون بزانن.
مولحید چییە؟
مولحیدەکان خاوەنی عەقڵیەتێکی تەندروستن و عەقڵیان بە دوای عەقڵ و لۆژیکدا دەگەڕێن و لە ڕێگەی ئامرازە عەقڵانیەکانەوە بەدوای واقیعە هەبووەکاندا دەگەڕێن.
مولحید یان مولحید کەسێکە کە باوەڕی بە بوونی ئەو خوداوەندانە نییە کە مرۆڤە ئاینییەکان پێی دەڵێن یان باوەڕی بە خوداوەندەکانی مرۆڤە دیندارەکان نییە.
ئەمە برتیە لە:
مولحید باوەڕی بەوە نییە کە خودایەک هەیە.
ئەمەش بە مانای دوژمنایەتی دین نییە؛ تەنها مانای باوەڕنەکردنە بە خودا.
زاراوەی "ئیلحید" لە بوارەکانی فەلسەفە و دەروونناسیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.
چۆن بێباوەڕی لە مێشکی مرۆڤدا سەرهەڵدەدات؟
بەزۆری بێدینی وردە وردە و لە ئەنجامی هۆکاری جۆراوجۆر گەشە دەکات. چەند هۆکارێکی گرنگ: ١.
1 بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و پرسیارکردن و عەقڵێکی گەشەسەندوو کە بەردەوام بەدوای ئەوەیدا دەگەڕێت کە ڕاستە. عەقڵ بەدوای حەقیقەتدا دەگەڕێت.
هەندێک کەس بە پرسیاری فەلسەفی دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە باوەڕیان بە خودا نییە.
بۆ نموونە:
بۆچی جیهان هاتە ئاراوە؟
جیهان بڵێسەی ئەبەدییە کە هەبووە. هیچ خودایەک ئەم سروشتەی دروست نەکردووە. بەڵکو بڵێسەیەکی ئەبەدییە کە لەخۆوە هاتۆتە ئاراوە. ڕەنگە لە شوێنێکدا بە هۆکاری جۆراوجۆریش لەخۆوە دەربچێت.
ئایا بەڵگەی پێویست هەیە بۆ بوونی خودا؟
نەخێر، هیچ بەڵگەیەکی تەواو نییە بۆ بوونی خودا. مرۆڤە ئایینییەکان لە مێشکیاندا خودایەکیان دروست کردووە، دیکتاتۆرێکی مرۆڤکوژ و خوێنڕێژ کە بێباوەڕان بە مەرگ مەحکوم دەکات.
ئەم ڕێبازە زیاتر پەیوەندی بە بیرکردنەوەی لۆژیکی و فەلسەفیەوە هەیە.
ئایا خودا مرۆڤی دروست کردووە یان عەقڵی مرۆڤ خودایەکی خەیاڵی دروست کردووە؟
بێ گومان خودا لە لایەن عەقڵی مرۆڤەوە لە هەندێک کاتدا دروست بووە، پەناگەیەک بۆ دروستکردنی ڕەحم بۆ ئەو ستەمکارەی کە مرۆڤی چەوساندووە.
2 ئەزموونی کەسی
هەندێک جار ئەزموونەکانی ژیان کاریگەری لەسەر بیروباوەڕی مرۆڤ دەبێت، وەک:
بینینی ئازاری زۆر یان نادادپەروەری
نائومێدی لە وەڵامە ئاینییەکان
ئەزموونی نەرێنی لەگەڵ کەسانی ئایینی یان دامەزراوەکان
3 پەروەردە و ژینگەی کۆمەڵایەتی
ئەو ژینگەیەی مرۆڤ تێیدا گەورە دەبێت گرنگە:
لە هەندێک خێزان یان وڵاتدا باوەڕی ئایینی کەمتر فێردەکرێن.
لە هەندێک کۆمەڵگادا تێڕوانینی زانستی و نائاینی زیاترە.
4 کاریگەری زانست و ڕوانگەی زانستی
هەندێک کەس بە خوێندنەوەی زانستەکانی وەک بایۆلۆجی، فیزیا، یان گەردوونناسی، دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە پێویستی گریمانەکردنی بوونی خودا بۆ ڕوونکردنەوەی جیهان نابینن.
خاڵێکی گرنگ
ئیلحاد نەخۆشییەکی دەروونی و تێکچوون نییە.
وەک بیروباوەڕی ئایینی جۆرێکە لە ڕوانگەی فیکری.
مرۆڤەکان دەتوانن بە هۆکاری جۆراوجۆر باوەڕدار بن، بێباوەڕ بن، یان گوماناوی بن.
ئەگەر حەزتان لێیە دەتوانم ئەم بابەتانەش ڕوون بکەمەوە:
جیاوازی نێوان مولحید و ئەگنۆستیک چییە؟
ئایا مرۆڤ لە بنەڕەتدا باوەڕی بە خودا هەیە یان نا؟
نەخێر، منداڵێک کە لەدایک بێت نە خودا دەناسێت و نە هیچ باوەڕێکی پێی هەیە، بەڵکو ئەم منداڵە لە لایەن دایک و باوک و کۆمەڵگا و دەوروبەرەکەیەوە بە شێوەیەکی ئایینی پەروەردە دەکرێت و لە ڕاستیدا باوەڕ بە خودا بەسەریدا دەسەپێنرێت.
بۆچوونەکانی دەروونناسی لەسەر باوەڕبوون بە خودا چین؟
تێڕوانینی دەروونناسی بۆ ئایین ئەوەیە کە زۆرجار ئایینەکان لە ڕێگەی مێشک شۆردنەوە خۆراکیان پێدەدرێت. ئاینەکان هەرگیز ڕێگەیان بە مرۆڤ نەداوە ئازادانە مامەڵە بکات، بەڵکو ئەم باوەڕەیان بە زۆر و ترس و تۆقاندنەوە بەسەر خەڵکی هەموو نەتەوەکاندا سەپاندووە لەژێر ناوی پیرۆزەکاندا. کەس مافی ئەوەی نییە ڕەخنە لەم ئایینە بگرێت چونکە قسەی خودایە. بەم شێوەیە ئەم باوەڕە بەسەر مرۆڤەکاندا سەپێنراوە، ئەو منداڵانەی مێشکیان دەشۆردرێت لەسەر بنەمای ئەم بیرکردنەوە گەورە دەبن و هیچ بیرکردنەوەیەکی باشتر لەمە نابینن چونکە مێشکیان لە تەمەنی منداڵیدا شۆردراوە.
چۆنییەتی جیاکردنەوەی ڕاست لە هەڵە. چۆنیەتی جیاکردنەوەی ڕاست لە هەڵە (ڕاست و هەڵە یان ڕاست و نادروست) کارامەیییەکە کە بە بیرکردنەوە و پشکنینی ورد بەدەست دەهێنرێت. چەند ڕێگایەکی گرنگ بۆ جیاکردنەوەی ڕاست لە هەڵە:
1 بەکارهێنانی عەقڵ و لۆژیک
بزانە مەسەلەکە لۆژیکییە یان نا.
ئایا بەڵگە یان بەڵگە هەیە یان تەنها قسەکردن بەبێ هۆ؟
ئەگەر شتێک لەگەڵ عەقڵدا نەگونجێت، ئەگەری زۆرە درۆ بێت.
2 پشکنینی بەڵگە و بەڵگە
ئایا بەڵگە، لێکۆڵینەوە، یان شایەتحاڵی جێی متمانە هەیە بۆ پشتگیریکردن لە ئیدیعاکە؟
سەرچاوەی باوەڕپێکراو وەک کتێب، لێکۆڵینەوە، یان پسپۆڕان بەکاربهێنە.
تەنها متمانە بە دەنگۆ و قسەی خەڵک مەکە.
3 بەراوردکردن لەگەڵ واقیع و ئەزموون
ئایا ئەم بابەتە بە کردەوە یان بە ئەزموون سەلمێنراوە؟
ئایا ئەوانی تریش گەیشتوونەتە هەمان ئەنجام؟
4 گرنگیدان بە ئەنجام و دەرئەنجام
بەگشتی ئەنجامدانی کارێکی دروست ئەنجامێکی سودبەخش و دادپەروەرانەی دەبێت.
زۆرجار کاری نادروست دەبێتە هۆی زیان، نادادپەروەری، یان فریودان.
5 پرسیارکردن لە کەسانی زانا
ئەگەر گومانت هەبوو پرسیار لە کەسانی پسپۆڕ یان بەئەزموون بکە.
بۆ نموونە لە بابەتە زانستییەکان لە مامۆستایەک یان پسپۆڕێکەوە، لە بابەتە یاساییەکان لە پارێزەرێکەوە.
6 دوورکەوتنەوە لە پێشوەختە و هەست و سۆزی بەهێز
هەندێک جار هەست و سۆزی بەهێز (توڕەیی، ترس، بەرژەوەندی گەورە) دەبێتە هۆی ئەوەی باوەڕمان بەوە هەبێت کە شتێک ڕاستە بەبێ بیرکردنەوە.
هەوڵبدە بە هێمنی و بێلایەنانە بیربکەیتەوە. مرۆڤە دیندارەکان بەشێکن لەو ڕەفتارە توڕە و ناڕەزاییانە.
ئەگەر حەزت لێیە دەتوانم نموونەیەکت بۆ بهێنمەوە، بۆ نموونە:
جیاکردنەوەی ڕاست و هەڵە لە هەواڵەکاندا 📰
یان لە ڕەفتاری مرۆڤدا 🤝
هه ڵسوکه وتی هه ڕ که سێک له ژێر کاریگه ڕی ژینگه ی ژیان و په ڕوه ڕده که یدا ده بێت چونکه له ڕوانگه ی ئایینییه وه ئه وانه ی بێباوه ن مافی ژیانیان نییه . ئەگەر مرۆڤ لە جیهانێکی ئازاددا ژیاوە، بێ گومان ڕەفتارەکانی لەژێر کاریگەری ژینگەدا دەبن.
یان لە بیروباوەڕی ئایینی و ئەخلاقی 🧭
پێم بڵێ دەتەوێت زیاتر لەبارەی کام بوارەوە بزانیت تا بە وردی ڕوونی بکەمەوە.
بیروباوەڕی ئایینی زیاتر لایەنێکی ناڕوونی خورافاتە، وەک خەونبینین، نەک واقیع. ئایین و ئەخلاق دوو بابەتی جیاوازن. لە ئاییندا شتێک نییە بە ناوی ئەخلاق. ئەوەی ئاینیەکان لەسەر ئەخلاق دەیڵێن هەڵەیە. ئایین گەورەترین دوژمنی ئەخلاقە.
نووسینی ساموێل کرماشانی ٢٠٢٦.٠٤.٢٤ 

https://rwku3.blogspot.com/2026/04/blog-post_24.html